|
محمد رضا باغبانزاده
چکیده :
مقاله ای که پیش روست با عنوان وحدت از دیدگاه اهل البیت (ع) به رشته تحریر درآمده است و در آن سعی گردیده با مراجعه به سنت و شیوه رسول مکرم اسلام (ص) و نیز سخنان ارزشمند و گهربار ایشان و نیز امام علی (ع) به دو مقوله مهم پرداخته شود . اول اینکه از منظر اهل البیت (ع) وحدت از چه جایگاه و موقعیت ارزشی برخوردار بوده و در گام دوم ، آن بزرگواران چه راه و شیوه ای را پیش روی مردم نهاده اند که بتوانند با تأسی به آن در تحکیم ودت جامعه ، سهیم باشند .
از آنجائی که می دانیم ، جدایی دو مکتب با عنوان شیعه و سنی به مفهوم کنونی ، چه در زمان حیات رسول خدا (ص) و چه امام علی (ع) مطرح نبوده و ذهن مسلمانان نیز درگیر اینگونه مباحث نشده بود . اما بعد از واقعه ی عاشورا ، و انحراف عقیدتی مسلمانان ، با در نظر گرفتن کلیه ی تمهیدات و برنامه ریزی های که معاویه و امثال او تدارک دیده بودند ، کم کم زمینه ی جدایی بین مسلمانان فراهم شد و مسلمانان نیز با عدم آگاهی و احیاناً تعصبات کورکورانه خود به این تنش دامن زدند و در صده های اخیر نیز دشمنان اسلام با بهره جستن از این حربه ، به این اختلافات رنگ دیگری دادند .
لذا وظیفه ی همه ی ما مسلمانان ، این است که با آگاهی به سر منشأ اختلافات ، با هرچه نزدیکتر شدن به یکدیگر ، به اتحاد و همدلی که رسول خدا (ص) به آن همت می ورزید دست یازیم .
کلید واژه :
وحدت ، اهل البیت (ع) ، قرآن ، عترت ، عوامل اتحاد
مقدمه :
در دنیای اسلام ، تنها مسئله ای که بیش از هر چیز دیگر به چشم می خورد این است که چگونه ملتی که دارای مشترکات فراوانی چون پیامبر ، قبله ، کتاب و روزه و ... هستند در بدنه این جماعت شکاف و از هم گسستگی وجود داشته باشد . در حالی که در آموزه های قرآن کریم می بینیم که به همه ی مسلمانان دستور داده شده است که به کسانی که بر خلاف عقیده و کیش شما هستند به خوبی رفتار کنید .
لا ینهاکم الله عن الذین لم یقاتلوکم فی الدین و لم یخرجوکم من دیارکم ان تبروهم و تقسطوا الیهم ان الله یحب المقسطین (1)
خدا شما را از( نیکی کردن و رعایت عدالت ) نسبت به کسانی که در امر دین با شما پیکار نکردند و از خانه و دیارتان بیرون نراندند نهی نمی کند چرا که خداوند عدالت پیشگان ر دوست دارد .
آیا سزاوار است که با اعتقاد به فرامین رسول خدا و نیز قرآن کریم که اساسنامه ی دین اسلام و یگانه نسخه شفا بخش آلام مسلمانان است باز مسلمانان با هم اختلاف داشته باشند در حالی که انبوهی از دشمنان قسم خورده که تنها آرزوی آنان نابودی اسلام است و بس . دشمنانی که از هر حربه ای استفاده می کنند تا کمر این دین الهی را بشکنند و برای رسیدن به این هدف ، از هیچ تلاشی نیز دریغ نمی کنند . حمله به فرهنگ و آداب و رسوم مسلمین ، کشتن انسانهای بی گناه و تخریب اماکن مقدس و ایجاد دودستگی بین شیعه و سنی و دهها نمونه ی دیگر از جمله اقدامات آنهاست .
آری در این برهه ی حساس تاریخ بشر ، وظیفه ی همه ی ما مسلمانان ، تمسک و پیروی از قرآن و عترت رسول خداست که بزرگترین منادیان دعوت به اتحاد و یکدلی همه ی مسلمانان جهان هستند . زیرا ما به فراوانی در منابع اسلامی می بینیم که تا چه اندازه برای رسول خدا (ص) موضوع وحدت بین مسلمین مهم بوده و ایشان به موازات گسترش توحید و یکتاپرستی در جامعه ی انسانی به توحید کلمه و وحدت امت اسلامی اهمیت زیادی می دادند و هیچ عاملی را ، شکننده تر از ایجاد شکاف در پیکر امت اسلامی نمی دانست .
به همین منظور در این مقال سعی شده است به موضوع وحدت بین مسلمین از دیدگاه اهل بیت (ع) پرداخته شود و راهکارهای آن بزرگان مورد بررسی قرار گیرد .
اهل البیت :
اهل در لغت به معانی چون تابع و پیرو ، امت و ملت(2 ) آمده و راغب اصفهانی در توضیح آن می نویسد :
اهل الرجل کسانی هستند که نسبی یا دینی یا چیزی همانند آن مثل خانه ای ، شهری و بنایی ، آنها را با یکدیگر جمع و مربوط می کند و آنها را اهل و خانواده آن شخص می نامند سپس این معنا توسعه یافته و به مجموعه کسانی که به وسیله ی نسب خانوادگی با هم جمع می شوند را اهل البیت می گویند ، سپس عبارت اهل البیت بطور مطلق به خاندان پیامبر (ص) اختصاص یافته و آنان به این نام شناخته شده اند (3) مؤید این گفتار نیز آیه ی قرآن کریم است که از خاندان رسول خدا (ص) به اهل البیت تعبیر می کند . انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل االبیت و یطهرکم تطهیرا(4)
ابن منظور ضمن تعریف اهل البیت در معرفی آنان از زبان شافعی می نویسد : اهل البت همان خاندان بنی هاشم و عبد المطلب هستند ، آنان کسانی هستند که بعد از پیامبر (ص) ، خداوند آنان را برگزیده است .(5)
عترت :
واژه عترت در معانی گوناگونی چون فرزندان ، خویشاوندان ، اقارب و ذریه معنا شده است و لغوی شهیر ، ابن منظور آن را در زمره ی خانواده اهل البیت دانسته و حدیث معروف ثقلین را دلیل بر این مدعا آورده و می نویسد : رسول خدا (ص) فرمود : انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی که عترت همان اهل البیت است(6)
با توجه به جمع تعاریفی که از دو واژه اهل البیت و عترت به دست آمد و نیز ضمن توجه به نظر لغویین در یکی بودن مراد و مقصود این دو عبارت به دست می آید که اهل البیت همان خاندان پاک رسول خدا (ص) هستند که در منابع حدیثی ما از آنان به وفور یاد شده است و قرآن کریم نیز در آیات متعدد بر آن گواه است .
ثعلبی ، خود از عایشه چنین نقل می کند : هنگامی که از او درباره ی جنگ جمل و دخالت او در آن جنگ از او پرسیدم گفت : این تقدیر الهی بود و هنگامی که درباره ی علی (ع) از از وی پرسیدم چنین گفت : آیا از من درباره ی کسی سؤال می کنی که محبوبترین مرد نزد پیامبر (ص) بود ، و از کسی می پرسی که همسر محبوبترین مردم نزد رسول خدا (ص) بود . من با چشم خود ، علی و فاطمه حسن و حسین را دیدم ک پیامبر (ص) آنها را در زیر لباسی جمع کرده بود و فرمود : خداوندا ، اینها خاندان منند و حامیان من ، رجس را از آنها ببر و از آلودگی ها پاک شان کن .(7)
وحدت :
وحدت در لغت به معنای یگانگی ، یکپارچگی ویکی شدن (8) است و در اصطلاح اینکه ملت و امت اسلام باید با هم متحد باشند این است که مردم آن باید جدای از همه ی عقاید و اختلاف نظری که در جزئیات دینی خود دارند در مشترکات دینی خود چون خدا ، قرآن ، قبله ، معاد ، رسول (ص) ، پاک زیستن و... یکی بوده و در برابر هر عاملی که بخواهد به یکی از این مشترکات خدشه وارد کند ایستادگی نماید . از اینرو با توجه به قرار گرفتن امت اسلامی در میان امم دیگر چون مسیحیت و بویژه یهودیت در سراسر جهان و با در نظر گرفتن فشارهای سیاسی و اقتصادی ، جهت تضعیف مسلمانان که جزء اصلی ترین رویکرد جوامع غربی ضد اسلامی است ، این مهم بیش از پیش تبلور یافته و هر مسلمانی به این لبیک رهنمون می گردد که اختلافاتی که از رهگذر دسیسه های اجانب و احیاناً کج فهمی های فریقین، بین شیعه و سنی ایجاد شده نباید اصل دین را به مخاطره بیاندازد و یا اینکه دو گروه مذهب یکدیگر را انتخاب نمایند. مقام معظم رهبری در این خصوص بیانات ارزشمندی دارنند که به آن اشاره می گردد :
منظور ما از وحدت ، هماهنگی و یکنواختی و همصدایی است ، تا برادران دیگر در مقابل هم قرار نگیرند و لوله های تفنگ دشمن به دوست منصر ف نشود ما نمی گوییم که سنیهای عالم بیایند شیعه بشوند یا شیعه های عالم دست از عقیده شان بردارند . حرف ما به عنوان پیام وحدت این است که مسلمانان بیایند با هم متحد بشوند و با یکدیگر دشمنی نکنند و محور هم ،کتاب خدا و سنت نبی اکرم (ص) و شریعت اسلامی باشد . این حرفی است که هر عاقل بی غرض و منصفی آن را قبول خواهد کرد . (9)
وحدت در نگاه اهل البیت (ع)
با تعمق و بررسی منابع اسلامی که در طول قرون واعصار توسط محدثین و رجال حدیثی فریقین در دسترس ما قرار گرفته است ، اتحاد و وحدت مسلمین در آن از جایگاه رفیع و با عظمتی برخوردار است و رفتار و گفتار معصومین (ع) خصوصاً رسول مکرم اسلام (ص) گواه بر این ادعاست . بطوریکه نمونه بارز این الفت و یگانگی را می توان در صفوف نمازهای جماعت مشاهده نمود که تا چه اندازه رسول خدا (ص) و سائر ائمه (ع) به آن عنایت داشته و مسلمانان هم عصر آن بزرگوار به آن اهتمام می ورزیدند و مسجد هم به عنوان بزرگترین مرکز اتحاد و یگانگی مسلمانان که با اجتماع در آن ، مهمترین معضلات سیاسی و اجتماعی را سامان می بخشیدند مطرح بوده است . وحدت امت اسلامی از اصول و ارزشهای مورد تاکید پیامبر خدا (ص) بوده است از دیدگاه آن حضرت ، عزت و اقتدار همه جانبه مسلمانان در پرتو وحدت و همبستگی ، در برابر دشمنان مشترک است . ایشان ، وحدت امت اسلامی را از راهبردهای اقتدار امت اسلامی در همه ازمنه و امکنه دانسته و برای تحقق آن تلاش فراوانی نموده اند به گونه ای که شکوه جامعه ی اسلامی در عصر رسول خدا (ص) بازخورد راه کارهای ارائه شده از قبل آن بزرگوار بوده است . علاوه بر گفتارهای آن حضرت پیرامون ضرورت ، اهمیت و فواید وحدت ، از سیره سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی پیامبر (ص) به دست می آید که آن حضرت بنیانگذار وحدت امت اسلامی در جامعه عربی آن زمان بوده است .
پیامبر (ص) اسوه ی کامل در همه ی ابعاد زندگی می باشد و قرآن کریم نیز با تاکید بر این موضوع که : لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه (11)همه انسانها را دعوت به پیروی از این اسوه ی کامل می نماید و می فرماید :
ما اتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوا (12)
هر آنچه را که رسول خدا برای شما می آورد آن را بپذیرید و آنچه را که شما را از آن نهی می کند دوری کنید .
بنابر این با الگو قرار دادن سیره آن حضرت (ص) برای مسلمانان امروز نیز ، کارآمدترین راهکارها برای تحقق وحدت امت اسلامی ارائه می گردد . و مراد از وحدت این است که مسلمانان در کنار حفظ مذاهب خودشان بر محور مشترکات دینی چون توحید ، قرآن ، پیامبر اعظم (ص) ، و ... در برابر خطراتی که اصل اسلام و امت اسلامی را تهدید می کند همبستگی و اتحاد داشته و از هرگونه تفرقه و جدایی که به این اصل خدشه وارد نماید پرهیز نمایند .
از اینرو در این مقال ، جهت تبیین وحدت و جایگاه آن در روایات اهل البیت (ع) به متون اسلامی نظری افکنده و با برشمردن دیدگاههای معصومین (ع) به دو موضوع می پردازیم .
1- جایگاه ارزشی وحدت از دیدگاه اهل البیت (ع)
2- عوامل ایجاد وحدت بین مسلمین از دیدگاه اهل البیت (ع)
در اینجا ذکر این نکته خالی از لطف نیست که همانگونه در منابع معتبر تاریخی آمده است ، علی (ع) بعد از ارتحال پیامبر اسلام (ص) و بروز وقایع بسیار مهم در آن عصر از مطالبه حق حکومت خود بر مسلمانان خوداری نکرده و در اجتماع مسلمانان سخنرانی های فراوانی از خود به یادگار گذاشته است . وی ، با این اوصاف ، همین که احساس نمود که زمینه برای احقاق حق خود فراهم نیست و اقدامات او جز تفرقه میان امت اسلامی حاصل دیگری ندارد ، مقدمات انهدام این وحدت را برچید و فرمود : و ایم الله لولا مخافه الفرقه بین المسلمین ... لکنا علی غیر ما کنا لهم علیه .
اگر ترس تفرقه میان مردم نبود با هیأت حاکمه غیر از این برخورد می کردم . و نیز فرمود : فصبرت و علی العین قذی و فی الحلق شجی اری تراثی نهبا (13)
صبر پیشه کردم در حالی که خار در چشم من و استخوان در گلویم بود و می دیدم که چگونه حق و میراث مرا به غارت می بردند .
ولی هرگز این کار باعث نشد که او خود را از اجتماع مسلمانان جدا بداند . او در نمازهای جماعت شرکت می نمود و در مباحث جنگی و قضاوتها مورد مشورت قرار می گرفت و خلفا از نصایح او بهره می بردند و وقتی در جنگ مسلمانان با ایرانیان ، خلیفه خواهان شرکت در جنگ بود ، علی (ع) او را از این امر برحذر می دارد (14)
در یک نگاه کلی ، ایشان با وجود ناملایمات خاص در دوران بعد از رحلت رسول الله (ص) هرگز وحدت جامعه مسلمین را به تباهی نکشانید و با رفتار و کردار خود بر این وحدت اصرار می داشت .
لذا در سرآغاز بررسی جایگاه ارزشی وحدت سخن را با گفته ی چنین مردی شروع می کنیم که فرمود :
و ان الله سبحانه لم یعط احداً یفرقه خیراً ممن مضی و لا ممن بقی (15)
بی گمان در تاریخ گذشته و آینده بشر هرگز خداوند با اختلاف ، خیری را ارزانی کسی نداشته و نمی دارد .
لذا با تفکر در این کلام کوتاه حضرت (ع) چنین برمی آید که هیچ بنی بشری ازهر نژاد و تیره و تباری که باشد نمی تواند با تفرقه و جدایی به کامیابی دنیوی و اخروی دست یازد . زیرا با نگاه به اصل خلقت انسان که او موجودی اجتماعی آفریده شده است ، با انزوا و جدایی نه تنها هیچگونه سنخیتی ندارد ، بلکه گام در مسیر خلاف اصل فطرت گذاشته و این خود بزرگترین مانع ترقی و عدم دستیابی به خیرات است .حال در ادامه نظر خواننده محترم را به جایگاه ارزشی وحدت جلب می نمایم .
1- وحدت مایه رحمت است .
رسول خدا (ص) وحدت را مایه رحمت دانسته و می فرماید : الجماعه رحمه و الفرقه عذاب (16) و امام علی (ع) هم یکی شدن را لازمه ی اصلی پیکره اسلام دانسته و به آن امر می نماید و می فرماید : الزموا الجماعه و اجتنبوا الفرقه(17)
امام علی (ع) در فراز دیگری از سخنان خود دست رحمت خدا را همراه جماعت می داند و می فرماید : و الزموا السواد الاعظم ، فان ید الله علی الجماعه و ایاکم و الفرقه فان الشاذ من الناس للشیطان کما ان الشاذ من الغنم للذئب (18)
ملازم جامعه ی اسلامی باشید چون دست خدا همراه با جماعت است و از تفرقه بپرهیزید . زیرا گروه اندک طعمه شیطان می شود ، همانطوری که گله اندک نصیب گرگ می گردد .
حضرت (ع) در تقریب معنا به ذهن از تشبیه زیبایی استفاده نموده که هرگاه گوسفند از گله جدا شود طعمه گرگ می گردد .
پیامبر خدا (ص) نیز فرمود : ید الله علی الجماعه و الشیطان مع من خالف الجماعه یرکض(19) دست خدا بر سر جماعت است و شیطان با کسی همراه است که باجماعت ناسازگاری کند .
2-اتحاد مهمترین عامل پیروزی
امام علی (ع) در نکوهش یاران خود در یکی نشدن تحت لوای اسلام ، این تفرقه و جدایی را مایه شکست آنان از گروهی می داند که در باطلشان متحد بوده و هم رأی هستند . ایشان می فرماید :
و الله لاظن ان هؤلاء القوم سیدالون منکم باجتماعهم علی باطلهم و تفرقکم عن حقکم (20)
به خدا سوگند که با چنین اوضاع و احوالی به گمان خویش آینده را چنین می بینم که آنان ، با استفاده از نقطه های ضعف شما ، دولت را در اختیار گیرند . چرا که آنان بر محور باطل خویش جمع اند و شما از محور حقتان پراکنده اید .
3- تفرقه مایه پیروزی اهل باطل
قال ابن عباس انی سمعت رسول الله (ص) یقول : ما اختلفت امه بعد نبیها الا ظهر اهل باطلها علی اهل حقها (21)
ابن عباس گوید : از پیامبر (ص) شنیدم که فرمود : هیچ امتی بعد از پیامبر خود اختلاف ننمود جز آنکه اهل باطل بر اهل حق پیروز گشتند .
3- وحدت هم ارزش نماز
سخن بسیار معروفی از ابن ابی الحدید معتزلی از دانشمندان بزرگ دوره عباسی که شرح بسیار مفصل و گرانسنگی بر نهج البلاغه دارد منقول است که می گوید : نهج البلاغه کتابی است دون گفتار خالق و فوق گفتار مخلوق ( 22 )
به دیگر سخن ، بعد از قرآن کریم ، هیچ کتابی در حوزه ی معارف الهی وجود ندارد که به گرد نهج البلاغه رسیده و هم سنگ او باشد . به هر حال وقتی این کتاب گرانقدر مطالعه می شود خواننده در می یابد که با انبوهی از علوم در حوزه های گوناگون معرفتی مواجه است . دراین کتاب در بخش نامه ها ، وقتی صفحات وصیت امام (ع) به فرزندان بزرگوارش تورق می خورد می بینیم که حضرت آنان را به وحدت و دوستی سفارش می نماید و می فرماید :
اوصیکما و جمیع ولدی و اهلی و من بلغه کتابی ، بتقوی الله و نظم امرکم ، و اصلاح ذات بینکم . فانی سمعت جدکما (ص) یقول : صلاح ذات البین افضل من عامه الصلاه و الصیام ... و علیکم بالتواصل و التباذل .(23)
شما هردو و دیگر اعضای خانواده و تمام کسانی که این وصیت نامه را دریافت می کنند به تقوای الهی ، به نظم در جریان کارها و ایجاد صلح و وحدت در میان صفوف خود توصیه می کنم که از جدتان شنیدم که می فرمود : آشتی دادن دو تن از یک سال نماز و روزه ارزشمندتر است . بر شما باد همبستگی و فداکاری متقابل و زنهار از گسستگی و پشت کردن به همدیگر .
آری از نظر آن امام همام (ع) وحدت در سرلوحه ی همه ی کارها قرار داشته و در فراز ی دیگر بر آن حرص وافری داشته و می فرماید :
و لیس رجل فاعلم ، احرص علی جماعه امه محمد (ص) و الفتها منی ، ابتغی بذلک حسن الثواب و کرم المآب (24)
این نکته را بدان که هیچ کس از من بر اتحاد و همبستگی امت محمد که درود خدا بر او و خاندانش باد ، حریص تر نیست که بدان ثواب می جویم و فرجام نیک می طلبم .
عوامل ایجاد وحدت بین مسلمین از دیدگاه اهل البیت (ع)
از اولین اقدامات رسول مکرم اسلام (ص) بعد از تشکیل حکومت اسلامی در مدینه ، بمنظور تقویت بنیه ی آن ایجاد روحیه ی وحدت و یگانگی بین مسلمانان بود . بنابراین ، ایشان (ص) بعد از آن همه تلاش و کوششی که جهت استقرار پایه های حکومت اسلامی متحمل شدند و توانستند عرب آن عصر را تحت لوای اسلام در آورد . لذا پیامبر (ص) در این برهه از زمان با اجرای برنامه عقد اخوت و برادری بین مسلمانان به این مهم اقدام نمود و هر مسلمانی با مسلمان دیگر پیمان برادری بستند و عملاً بنیان اتحاد مستحکم شد .
همانگونه که اتحاد و یکی شدن مسلمانان از دیدگاه اهل البیت (ع) حائز اهمیت است و به آن نیز اشاره شد ، آن بزرگواران (ع) در سخنان خود به عوامل اتحاد نیز اشاراتی داشته که به مهمترین آنها می پردازیم .
1-خدا و پیامبر (ص)
از مهمترین عوامل اتحاد مسلمانان که هر چند در بعضی از منابع اسلامی از زبان رسول خدا (ص) نقل می کنند که فرمود : بعد از من امت من بیش از هفتاد فرقه خواهند شد (25) یکی شدن آنان در حول محوریت خدا و پیامبر ( ص) است بطوریکه نمونه بارز آن را می توان در قضیه زیر یافت .
مردی به نام شاس بن قیس که بزرگ شده دوران جاهلیت بود کینه و حسد مسلمانان در سینه اش شعله می کشید یکی از جوانان یهودی را تحریک کرد که بین دو قبیله اسلامی اوس و خزرج اختلاف ایجاد کند . این یهودی میان این دو قبیله آمده جنگها و درگیریهای دوران جاهلیت را یادآور ی نمود و آتاش فتنه را روشن ساخت بطوری که افراد دو قبیله شمشیر به دست گرفته و در مقابل یکدیگر صف آرایی کردند .
همین که رسول خدا (ص) از این قضیه مطلع شد به همراه تعدادی از مهاجرین و انصار در محل درگیری حاضر شد و فرمود :
یا معشر المسلمین الله الله ، ابدعوی الجاهلیه و انا بین اظهرکم ؟ بعد اذ هداکم الله الی الی الاسلام و اکرمکم به ، و قطع به عنکم ام الجاهلیه ، و استنقذکم به من الکفر ، و الف به بینکم ، ترجعون الی ما کنتم علیه الکفار
ای مسلمانان ، آیا خدا را فراموش کرده اید و شعار جاهلیت سر می دهید با اینکه هنوز من در میان شما حضور دارم . پس از آن که خداوند شما را به نور اسلام هدایت کرد و به شما ارزش داد و فتنه های دوران جاهلیت را ریشه کن ساخت و از کفر رهایی بخشید و میان شما الفت و برادری برقرار کرد ، شما دوباره می خواهید به دوران کفر جاهلی برگردید ؟
در تاثر سخنان رسول خدا (ص) مردم متوجه شدند که این فتنه ، توطئه ی شیطانی است و از این کار خود پشیمان شده و سلاحها را به زمین گذاشتند در حالی که اشک از دیدگانشان جاری بود ، دست در گردن هم انداختند و یکدیگر را بوسیدند (26)
امام علی (ع) نیز در نهج البلاغه به این محوریت اشاره داشته و می فرماید :
و الهکم واحد و نبیهم واحد(27) ایشان بروز اختلاف را با وجود یکی بودن معبود مسلمانان و فرستاده ی پاک او بی معنا می داند .
2- دین اسلام
همه ی اعمال مشترکی که در اسلام ، همگان موظف به اجرای آن هستند از قبیل بجا آوردن نمازهای پنجگانه ، روزه ی ماه مبار رمضان ، انجام مناسک حج ، پرداخت خمس و زکات ، و دیگر اعمال را می توان از عوامل پیوند وحدت محسوب نمود و هرکس که به این امور مبادرت می ورزد در زمره ی مسلمین محسوب می شود و تحت لوای اسلام گرد می آید .
پیامبر اسلام می فرماید : من شهد ان لا اله الا الله و استقبل قبلتنا و صلی صلاتنا و اکل ذبیحتنا فذلم المسلم له ما للمسلم و علیه ما علی المسلم (28 )
کسی که یکتایی خدا را گواهی کند . قبله ی مسلمانان را قبله ی خود قرار دهد ، همانند آنان نماز بگذارد و از گوشتی که آنان پاک و حلال می داند بخورد . مسلمان به شمار می رود و از مزایای اسلام بهره مند می شود و مشمول وظایف مسلمانان خواهد بود .
امام علی (ع) نیز می فرماید : اما دین یجمعکم (29) و نیز: و انما انتم اخوان علی دین الله (30)
امام (ع) دین را مایه ی اجتماع مسلمانان و وسیله ی مؤاخات آنان می داند که اشاره به آیه مبارک قرآن دارد که می فرماید : انما المؤمنون اخوه (31) همانا مؤمنان با هم برادرند . بنابراین دین اسلام ، آنقدر مؤمنان را به یکدیگر نزدیک می کند که آنان را در زمره برادران همدیگر قرار می دهد .
4-قرآن و عترت
یکی از مهمترین مباحث مورد تاکید رسول خدا (ص) که در زمره ی وصایای ارزشمند آن بزرگ مرد است ، شناخت قرآن و عترت ، و تأسی و تمسک به آن دو است . به طوری که در قرآن کریم نیز به آن اشاره گردیده و از قول پیامبر (ص) اجر و مزد تمامی زحمات و تلاش ایشان ، دوستی و مودت عترت بیان شده است .
لا یسئلونک اجراً الا الموده فی القربی(32)
آری ، با مراجعه به کتب فریقین ، به وضوح در می یابیم که رسول خدا (ص) تمامی مسلمانان را بعد از قرآن کریم به عترت ارجاع می دهد و بهترین عامل وحدت را تمسک به قرآن و اهل البیت عصمت و طهارت (ع) معرفی می نماید . کلامی که در منابع حدیثی شیعه و سنی بطور متواتر و با اسناد صحیح نقل شده است که به ذکر آن می پردازیم .
انی تارک فیکم الثقلین ما ان تمسکتم به لن تضلوا بعدی ، احدهما اعظم من الآخر ، کتاب الله حبل ممدود من السماء الی الارض و عترتی اهل بیتی و لن یفترقا حتی یردا علی الحوض ، فانظروا کیف تخلفونی فیهما (33)
من دو چیز گرانبها در میان شما می گذارم اگر به آن چنگ زنید هیچگاه گمراه نخواهید شد ، یکی از آن دو بزرگتر و مهمتر از دیگری است . کتاب خدا (قرآن ) این ریسمان الهی تا زمین کشیده شده است و عترت و خاندان من ، این دو از همدیگر جدا نخواهند شد تا کنار حوض بر من وارد شوند . پس بیاندیشید که چگونه حق مرا درباره ی این دو اداء می کنید .
در بعضی از منابع عبارت زیر در ذیل حدیث آمده است .
فلا تقدموهما فتهلکوا ، و لا تقصروا عنهما فتهلکوا و لا تعلموهم فانهم اعلم منکم (34 )
بر آنان پیشی نگیرید و از آنان عقب نمانید و در مقام آموزش به آنان نباشید که آنان از همه ی شما داناتر هستند .
نکته ای که حائز اهمیت است این است که در منابع ، از قرآن و عترت به دو ثقل و دو چیز گرانبها تعبیر شده است که از یکدیگر جدا نمی شوند و این اتحاد و وحدت بین قرآن و عترت تا قیامت ادامه دارد . بنابراین پیامبر (ص) با دعوت همه ی مسلمانان به پیروی از آن دو گوهر گرانبها و پیروی از اوامر و نواهی قرآن که تفسیر و توضیح آن را می توان در میان اهل بیت رسول خدا (ص) مشاهده نمود ، دروازه های افتراق و جدایی را بسته نگاه داشته است .
امام علی (ع) نیز در خصوص محوریت قرآن در اتحاد بین مسلمین می فرماید :
و احیاؤه الاجتماع علیه و اماتته الافتراق عنه (35)
احیای قرآن را جز در اتحاد بر محور آن مفهومی دیگر نیست ، چنانکه معنای میراند قرآن ، جز جدایی از آن نیست .
5- نفی قومیت گرایی
یکی از راهکارهای پیامبر اسلام (ص) جهت تحقق وحدت در جامعه مسلمین و ایجاد حس برادری و یکی شدن آحاد مسلمانان ، نفی نژاد پرستی و تبعیض های ناروا بین افراد جامعه بود . زیرا همان گونه که در منابع تاریخی موجود است ، نژاد پرستی و تفاخر به قومیت و آباء و اجداد به وفور در میان سران عرب وجود داشته و با ظهور اسلام و نزول قرآن بر نبی مکرم (ص) در مبارزه با این تفکر پلید ، پایه های این اندیشه متزلزل شد چنانکه در قرآن کریم می خوانیم :
یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر او انثی و جعلناکم شعوباً و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقیکم(36)
ای مردم ما شما را از مرد و زن آفریدیم و شما را بصورت گروه و قبیله قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید . همانا گرامی ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست .
از اینرو در سیره ی عملی رسول خدا (ص) می بینیم که آن بزرگوار ، بلال سیاه پوست حبشی را مؤذن خود قرار می دهد . زید بن حارثه جوان سال را فرمانده لشکر منصوب می کند و سلمان فارسی را که از ایران بوده و به زعم عرب آن روز ، وی در زمره ی عجمیان است را می بینیم که در نزد پیامبر (ص) از مقام والایی برخوردار است . و از او به اهل بیت تعبیر می فرماید . همه ی این اقدامات رسول خدا (ص) جهت نهادینه کردن فرهنگ ارزش گرایی در جامعه بر اساس توانمندیهای اشخاص بوده است و با توجه قرار دادن این فرهنگ ، اتحاد و یکدلی در جامعه رقم می خورد و افراد با طیب خاطر به این اعتقاد دارند که انتصابها بر اساس روابط نیست و همه چیز در دایره ارزش قرار داشته و با این نیت با اعتماد به مسئولین خود اتحاد و وحدت گرایی بین آنان رشد می نماید و پایه های قومیت گرایی و انزوا متزلزل شده و نابود می گردد .
5- تعامل و گفتکو
با مراجعه به جزئیات اصول و فروع دین اسلام بین دو مکتب شیعه و سنی ، شاهد اختلافاتی از جمله در احکام و عقاید هستیم . هرچند که مکتب اهل سنت نیز با تقسیم بندی آن به چهار فرقه مالکی ، حنبلی ، شافعی و حنفی و نیز مکتب شیعه به اسماعیلیه ، زیدیه ، واقفیه ، امامیه و ... تفاوتهای عدیده ای بین آنها وجود دارد . ولی در این میان ، بدعتهای بزرگی که هیچگونه پایه و اساس درستی نداشته و در خلق آن شاید دستهایی در کار بوده که با دامن زدن به آن اختلاف در پیکره امت اسلامی ایجاد شود ، وجود دارد که با تعامل و گفتگوی علمای فریقین بطور مسالمت آمیز می تواند جلوی بسیاری از نزاعهای دو مکتب را به صلح و صمیمیت تبدیل نماید .
بعنوان مثال ، از جمله شبهاتی که وجود داشته و آن را به شیعه امامیه نسبت می دهند ، وجود قرآنی جدای از قرآن حاضر بوده و دشمنان با دامن زدن به این نکته که شیعیان اعتقاد به قرآنی دارند که بر خلاف قرآن موجود است اهدافی را در ذهن می پرورانند . ولی در واقع شیعیان به همین قرآن حاضر اعتقاد داشته و معتقدند کلمات موجود در این مجموعه ، توسط خداوند حی و حکیم بر پیامبر اسلام (ص) نازل شده است و اگر هم در این خصوص شبهه ای موجود است ، فقط علمای دو گروه می توانند در این پیرامون به بحث و بررسی بپردازند و با ارائه ی سمینارها و کنفرانسها و جلسات علمی در این خصوص به حل و فصل اختلاف اقدام نمایند و از هر گونه دادن بهانه به دست دشمنان دین جلوگیری نمایند .
6-امام
بعد از زندگی پر برکت رسول رحمت (ص) که هماره مایه ی اتحاد و وحدت بین مسلمین می باشد ، وجود سراسر نعمت علی (ع) بعنوان رهبر و امام جامعه بعد از نبی (ص) دستمایه ی اتحاد بوده و هم اکنون نیز شیعیان آن حضرت ، با چرخش حول آن امام همام ، به این اتحاد رنگ دیگری می دهند .
کلام زیبایی از آن حضرت که در نهج البلاغه وجود داشته وبه آن اشاره می نمایم حاکی از این مهم است و وجود آن حضرت و نیز ابعاد شخصیتی آن بزرگوار را روشن و هویدا می سازد . امام (ع) در توصیف خود بعنوان رهبر جامعه می فرماید :
و انما انا قطب الرحی ، تدور علی و انا بمکانی ، فاذا فارقته استحار مدارها و اضطرب ثفالها ( 37)
واقعیت جز این نیست که من قطب آسیابم . چرخهای کشور باید بر محورم هماره بچرخد و من در جای خویش ثابت بمانم . اگر لحظه ای من جایگاهم را رها کنم ، مدارش سرگردان می شود و سنگ زیرین آن به لرزش می گراید .
امام علی (ع) خود را میله وسط آسیابی می داند که سنگ آسیاب به دور آن باید بچرخد و اگر در جامعه هم قرار باشد محور اجتماعی ، وجود داشته باشد ، آن محوریت از آن علی (ع) بعنوان امام و مقتدای مسلمانان است . این عبارت را نیز در خطبه سوم نهج البلاغه شاهدیم که امام می فرماید :
انه لیعلم ان محلی منها محل القطب من الرحی
او می داند که جایگاه من نسبت به حکومت اسلامی ، چون محور آسیاب است به آسیاب که دور آن حرکت می کند .
بنابراین اگر قرار است که حکومتی بر مبنای اسلام ناب برقرار شود ، حتماً باید رهبری آگاه و فرزانه داشته باشد که چون میله ی وسط آسیاب ، نقش بسیار مهم و محوری در اجتماع جامعه داشته باشد .
وظیفه ی ما مسلمانان جهت تحکیم وحدت
علاوه بر کلیه مواردی که ذکر شد و هر مسلمانی باید خود را ملتزم به رعایت آن بداند تا به هر نحوی نقشی در ایجاد اتحاد در جامعه ی اسلامی خود داشته باشد . اما ذکر این نکته نیز خالی از لطف نخواهد بود که تعمیق روابط حسنه و معاشرت های اسلامی نیز در تقویت روحیه ی اتحاد تأثیر گذار است .
بدون تردید ، ایجاد روابط سالم و پسندیده در افراد جامعه ، موجب اطمینان آنان به یکدیگر و اتحاد خواهد شد و هر قدر هم فضایل اسلامی و سجایای اخلاقی ، دوستی و محبت آنان زیاد شود این اتحاد مستحکمتر خواهد شد .
قرآن کریم با بهره گیری از شیوه های کارآمد تربیتی در این مسیر کوشیده و پیروان خود را هدایت می کند. امانت داری ، صله رحم ، راستگویی ، عیادت از بیماران ، کمک به مستمندان ، خودداری از آزار دیگران ، رعایت حقوق فردی و اجتماعی سایر مسلما نان ، پرهیز از غیبت انسانهای دیگر ، انفاق ، احسان ، عفو و گذشت از جمله آموزه های قرآن کریم و حضرات معصومین (ع) هستند که با رعایت آنان و بکار بستن معاشرت صحیح منطبق با این آموزه ها ما شاهد انسجام بیشتر صفوف مسلمین خواهیم بود . انشاء الله
پایان
10/2/1387
پی نوشتها
1- ممتحنه / 8
2- فخر الدین الطریحی - مجمع البحرین – مکتب النشر الثقافه – چاپ هشتم – 1408 ق - ج 5 – ص 314
3- راغب اصفهانی – مفردات الفاظ القرآن – دارالقلم – ص 96
4- احزاب / 33
5- ابن منظور – لسان العرب – بیروت – دار الاحیاء التراث العربی – 1416 ق – ج 1 – ص 268
6- ابن منظور – همان – ج 4 – ص 538
7- ناصر مکارم شیرازی – تفسیر نمونه – دارالکتب الاسلامیه – تهران – چاپ بیستم – 1380- ج 17 – ص 266
8- جوهری – الصحاح – بیروت – دارالعلم للملایین – چاپ چهارم – 1407 ق – ج 2 – ص 547
9- مجموعه رهنمودهای مقام معظم رهبری – حدیث ولایت – سازمان تبلیغات اسلامی – تهران – 1377 -ج 4 – ص 91
10- ممتحنه / 6
11- حشر / 7
12- نهج البلاغه – خطبه 3
13- فدا حسین عابدی – مقاله تمسک به قرآن و عترت تنها راه وحدت در نگرش فریقین – بر گرفته از سایت www.qomicis.com
14- نهج البلاغه – خطبه 175
15- المقتی الهندی - کنزل العمال – موسسه الرساله - بیروت - حدیث 20242
16- آمدی – شرح غرر الحکم و درر الکلم – انصاریان – ترجمه حسین اسماعیلیان - قم – چاپ چهارم - 1387- ج 2 – ص 40
17- نهج البلاغه – خطبه 127
18- المقتی الهندی - کنزل العمال – موسسه الرساله - بیروت - حدیث 1031
19- نهج البلاغه – خطبه 27
20- محمد باقر مجلسی – بحار الانوار – موسسه الوفا – بیروت – چاپ سوم – 1403 ه – ج 33 – ص 270
21- ابن ابی الحدید – شرح نهج البلاغه – کتابخانه مرعشی نجفی – قم – 1336 - ج 1 – ص 17
22- نهج البلاغه – نامه 47
23- نهج البلاغه – نامه 78
24- المستدرک علی الصحیحین – ج 3 – ص 547
25- حسینی قزوینی – مقاله ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنت – برگرفته از سایت www.valiasr-ai.com
26- نهج البلاغه – خطبه 18
27- محمد بن اسماعیل البخاری - صحیح البخاری – دارالفکر – بیروت – 1401 ق - ج 1 – ص 15
28- نهج البلاغه – خطبه 179
29- نهج البلاغه – خطبه 112
30- حجرات / 10
31- شوری / 23
32- محمد بن عیسی الترمذی - سنن الترمذی – دارالفکر – بیروت – 1403 ق -ج 5 – ص 386
33- المعجم الکبیر – ج 5 – ص 166
34- نهج البلاغه – خطبه 127
35- حجرات / 13
36- نهج البلاغه – خطبه 118
کد; 83
گروه: مذهبی
|